مجموعه باغ فین

مجموعه تاریخی فین

مقدمه

از معروفترین آثار تاریخی کاشان که به عنوان یکی از بهترین جاذبه های این منطقه در اذهان ایرانیان شکل گرفته است، باغ فین، شهادتگاه صدر اعظم خوش نام ایران میرزاتقی خان امیرکبیر است.

بنای اولیه مجموعه باغ فین به عنوان یکی از زیباترین باغهای ایرانی را که شامل چشمه سلیمانی، باغ، حمام و موزه است، مربوط به پیش از اسلام دانسته اند و گویا پیوند تمدن سیلک با چشمه سلیمانیه در آبادی منطقه فین نقش داشته است.

درختان سرو سر به فلک کشیده همیشه سبز و نحوه گردش آب در سراسر باغ فین و وجود فواره های فیروزه ای رنگ همراه با ساختمان هایی کهنسال و زیبا با معماری سنتی در این باغ، به ویژه حمام مشهور فین، آن را در ردیف یکی از دیدنی ترین و مشهورترین مکان های تاریخی و فرهنگی قرار داده است.

چشمه سلیمانیه

رشته کوه های دندانه که دنباله سلسله جبال جنوبی کاشان است در منتهی الیه جنوب فین و باغ تاریخی آن قرار دارد. از بن این رشته کوه دیرزمانی است که آب زلال چشمه موسوم به سلیمانیه می جوشد. این چشمه منسوب به حضرت سلیمان بنی است و دارای قدمتی چند هزار ساله می باشد که گفته اند با تمدن باستانی سیلک ارتباط داشته است.

سرچشمه فین بین که در آن آب روان است           نه آب روان است که جان است و روان است

آب چشمه فین با جوشش از دل صخره ها از طریق کاریز عبور کرده و باطی مسافتی حدود ٢ کیلومتر به مظهر چشمه سلیمانیه صدها سال بدون آنکه مرمت و لایروبی در آن صورت گرفته باشد، همواره مایه زیست و زندگانی مردمان منطقه بوده است.

باغ تاریخی فین

باغ های ایرانی از شهرتی فراگیر و جهانی برخوردارند و این پردیس های کهن اکثرا در مناطق گرم و خشک و کم آب ساخته شده اند.

باغ ایرانی کمال بخش، یک فناوری نوین، یک الگوی سکونت گزینی در خور توجه، یک کشاورزی بدیع و دارای بار فرهنگی و هویتی شایسته بوده است که بیابان را به محیطی مطبوع بدل می ساخته است.

باغ تاریخی فین نیز بر همین قاعده استوار شده است که بنای اولیه آن را متعلق به قرون نخستین اسلامی به ویژه دوره دیالمه دانسته اند که در عصر ایلخانی عمارات کهنه آن بازسازی شد. طراحی نهرها و فواره های همیشه جوشان باغ فین به غیاث الدین جمشید کاشانی (ریاضیدان بزرگ قرن نهم هجری) نسبت داده می شود. پس از ویرانی باغ در زلزله سال ٩٨٢ هجری تا عهد صفویه به همان صورت رها شد با شاه عباس صفوی دستور طرح باغ جدیدی را صادر کرد و اطراف آن برج های مرتفعی بنانمود و در وسط باغ نیز کاخ زیبا و بنایی جالب به نام شتر گلوی شاه عباسی ساخت.

بنای خلوت کریمخانی و اناق شاه نشین، از شمال با بنای سر در ورودی، از شرق با بنای کتابخانه و حمام ها و از غرب با بنای موزه ارتباط دارد و در وسط آن حوض کاشیکاری زیبایی قرار دارد.

ازاره های این ساختمان عظیم با سنگ مرمر نماکاری شده است و قسمت بالای دیوارهای آن با نقاشی های دلفریب مزین شده که آثاری از آن هنوز نیز مشهود است. این نقاشی ها توسط نقاش هنرمند آقارضا کاشانی ترسیم شده بود که همین امر سبب شد تا به دعوت شاه عباس به اصفهان رود و آثار نفیس و دیدنی کاخ های عالی قاپو و چهل ستون را خلق کند و به رضا عباسی ملقب و مشهور شود.

بر روی این بنا که ب خشت و آجر ساخته شده، عمارت بسیار زیبای کلاه فریگی قرار داشته که امروزه از بین رفته است و آنرا از طرح های عمرانی شاه صفی دانسته اند.

باغ فین با پایان دوره صفوی آباد بود اما با فتنه افغان رو به ویرانی نهاد و آسیب های فراوان دید تا اینکه کریمخان زند دستور داد در ضلع جنوبی باغ عمارت مخصوصی به نام خلوت کریمخانی بنا کنند که همین بنا بعد ها در زمان تبعید امیرکبیر به مدت چهل شبانه روز اقامتگاه او بود.

این باغ تاریخی در زلزله سهمگین ١١٩٢ ه.ق نیز آسیب فراوان دید که دیگر بار به همت عبدالرزاق کاشی (حاکم خیر کاشان) در دوران زندیه بازسازی شد.

فتحعلیشاه قاجار نیز از علاقه مندان این باغ بود و به حاجی حسین صدر اعظم اصفهانی (حکمران کاشان) دستور مرمت عمارات باغ را داد که این تعمیرات تا سال ١٢٢٦ ادامه یافت. در این زمان محوطه باغ کف سازی و خیابان بندی شد و حمام باغ با تخته سنگ های مرمر شفاف و کاشی های ممتاز هفت رنگ فیروزه ای ساخته و پرداخته شد.

صفه نو بنیادی هم به نام شتر گلوی فتحعلیشاهی در سمت جنوب غربی باغ احداث شد و داخل آن با تصاویر شاهزادگان قاجار آراسته شد. ساختمان اصلی این بنا به شکل چهار طاقی و صفه سرپوشیده و شاه نشین دارای حوضخانه ای است که از هر طرف آن آب سرازیر و به وسیله جدول های کاشیکاری شده و فواره های زیبا به اطراف باغ هدایت می شود.

حوض جوش و تالار بزر پذیرایی مجاور آن در سال ١٢٥٦ ه.ق به دستور محمد شاه قاجار در ضلع جنوبی باغ بنیان گرفته است.

در سال ١٢٦٧ ه.ق ناصر الدین شاه قاجار به همراه میرزا تقی خان امیرکبیر در بازگشت از سفر اصفهان چند روزی در این باغ اقامت کردند و امیر برای مرمت باغ دستوراتی صادر کرد. شاید او هرگز کمان نمی کرد که چندی بعد و به دستور کسی که اگر تدابیر وی نبود هیچگاه به سلطنت نمی رسید، طومار زندگانیش در همین باغ در هم پیچیده خواهد شد.

حیف از این باغ کز جفای فلک                 مقتل میرزا تقی خان شد

حمام ها

باورود به محوطه باغ فین وقتی به جبهه شرقی آن برویم، دیوار نسبتا بلندی می بینیم که مانند هر بنای قدیمی ایرانی دارای نمای بیرونی ساده ای است که تمامی پهنه آن را آجر و کاهگل پوشانده است و تنها دو فرو رفتگی در آن دیده می شود که ورودی حمام هاست.

حمام بزرگ باغکه در زمان صفویه ساخته شده دارای معماری و ساختمان ویژه ای است و در سال ١٣٥٠ شمسی به هنگام تخلیه و پاک کردن مجاری آب در این حمام، چند قطعه از مسوکات دوره صفویان از آن به است آمده که قدمت حمام را نشان می دهد.

حمام کوچک هم در دوره قاجار ساخته شده است که به حمام خدمه مشهور است. هردو حمام باغ فین دو بخش اصلی یعنی سربینه و گرمخانه دارند اما حمام بزرگ فضای چال حوض هم دارد. با به قتل رسیدن امیرکبیر به فرمان ناصرالدین شاه در حمام، باغ فین و حمام آن به فراموشی سپرده شد و در دوره مشروصه، اشرار تمامی سنگ های مرمر و مصالح گرانبهای باغ و حمام ها را به غارت بردند.

حمام های باغ فین گرچه آثاری در خور توجه به لحاظ معماری و شیوه استفاده هستند اما نه این حمام ها و نه سایر بنا های موجود در مجموعه باغ، نه درختان سرسبز و نه فواره های فیروزه ای رنگ، انگار هیچ یک ذهن آدمی را به بشاط و تفرج وا نمی دارد. گویی با همه زیبایی و فرحبخشی، خاطره ای دردناک در خود دارند که خاطر را می آزارد. خاطره تلخ قتل بزرگترین و رشید ترین مرد سیاست تارخ معاصر ایران و صدر اعظم توانا و برو مند ایران که در رخدادی شوم جای خود را به ناشایستگان داد و آه افسوس همیکگی ایرانیان آگاه را به آسمان برد.

موزه

در سال ١٣٣٧ در جبهه غربی باغ بر روی خرابه های باقیمانده از عمارت خلوت نظام الدوله (داماد فتعلیشاه)که برای اقامت او در دو طبقه با تالارهای وسیع و متعدد ساخته شد.

این مجموعه ارزشمند در دو بخش تاریخی و پیش از تاریخ، در برگیرنده انواع ظروف سفالی و ابزار آلات مفرغی و استخوانی متعلق به تپه های باستانی سیلک، گیان و شوش و نیز انواع کهسه ها، آب خوری ها، حمزه ها و اشیایی مانند سر تبر، قاب آیینه، پیکان و النگو است.

بخشی از موزه هم به موضوع مردم شناسی اختصاص دارد که در آن پوشش و لباس فرهنگ های مختلف محلی و قومی ایران به نمایش در آمده است.